3 πράγματα που έμαθα από τον Φρόυντ.

Στα πλαίσια της εκπαίδευσης μου στην συνθετική ψυχοθεραπεία μεταξύ άλλων είχα μελετήσει τον πατέρα της ψυχανάλυσης όπως υποστηρίζουν πολλοί!

Πιο κάτω σας παραθέτω λίγες από τις χρήσιμες πληροφορίες που αποκόμισα απο την μέλετη που έκανα για αυτόν.

Ο Σίγκμουντ Φρόυντ, γεννημένος ως Σίγκισμουντ Σλόμο Φρόυντ, 6 Μαΐου 1856 – 23 Σεπτεμβρίου 1939) ήταν Αυστριακός ιατρός, φυσιολόγος, ψυχίατρος και θεμελιωτής της ψυχαναλυτικής σχολής στον τομέα της ψυχολογίας. Αναγνωρίζεται ως ένας από τους πλέον βαθυστόχαστους αναλυτές του 20ού αιώνα που μελέτησε και προσδιόρισε έννοιες όπως το ασυνείδητο, την απώθηση και την παιδική σεξουαλικότητα.

Οι επιστημονικές θεωρίες του Φρόυντ και οι τεχνικές θεραπείας που ανέπτυξε θεωρήθηκαν ιδιαίτερα καινοτόμες και αποτέλεσαν αντικείμενα έντονης αμφισβήτησης όταν παρουσιάστηκαν στη Βιέννη του 19ου αιώνα. Ωστόσο και σήμερα συνεχίζουν να εγείρουν έντονο προβληματισμό και αντιπαραθέσεις. Η επίδραση του Φρόυντ δεν περιορίστηκε μόνο στην ψυχολογία και την ψυχιατρική, αλλά ταυτόχρονα απλώθηκε σε πολλούς τομείς της επιστήμης (ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, φιλοσοφία) και της τέχνης.

Το Εκείνο, το Εγώ και το Υπερεγώ

Ο Φρόυντ, στην προσπάθεια ερμηνείας της λειτουργίας του ασυνειδήτου, πρότεινε πως διακρίνεται από μία δομή, σύμφωνα με την οποία διαιρείται σε τρία μέρη: το Εκείνο (ή Id λατ.), το Εγώ και το Υπερεγώ. Το εκείνο αντιπροσωπεύει τα κίνητρα, τα ένστικτα και τις βιολογικές ανάγκες του ατόμου και κατά συνέπεια είναι έμφυτο, υπάρχει δηλαδή κατά τη γέννηση και δεν επηρεάζεται από την εμπειρία του ατόμου. Η έννοια του Εγώ αποτελεί το λογικό μέρος που αν και δεν είναι έμφυτο, αναπτύσσεται και καλλιεργείται με την επίδραση της συσσωρευμένης εμπειρίας.

Το Υπερεγώ αντιπροσωπεύει όλες τις θετικές ηθικές και κοινωνικές αξίες του ατόμου, αποτελώντας κατά κάποιο τρόπο την ηθική συνείδηση. Ο Φρόυντ διατύπωσε περαιτέρω πως η αλληλοσυσχέτιση των τριών αυτών στοιχείων καθορίζουν την ψυχική κατάσταση του ατόμου, έτσι ώστε αν οι πιέσεις που εξασκούν το ένα πάνω στο άλλο είναι ετεροβαρείς, τότε δημιουργούνται συγκρούσεις ανάμεσα στο Εγώ και τις ενστικτώδεις ορμές ή τη συνείδηση, οι οποίες ωθούν το άτομο να καταφύγει σε συγκεκριμένους μηχανισμούς άμυνας.

Αμυντικοί ψυχικοί μηχανισμοί

Οι αμυντικοί μηχανισμοί αποτελούν ασυνείδητους μηχανισμούς που τίθενται σε λειτουργία από το Εγώ όταν αποτυγχάνουν διάφορες συνειδητές προσπάθειες. Σύμφωνα με τον Φρόυντ, οι αμυντικοί μηχανισμοί είναι η μέθοδος με την οποία το Εγώ μπορεί να λύσει τις συγκρούσεις που υφίστανται με το υπερεγώ και το Εκείνο. Η χρήση των μηχανισμών αυτών από το άτομο είναι πολλές φορές χρήσιμη —εάν γίνεται συγκρατημένα— αλλά η κατάχρηση ή η επαναχρησιμοποίησή τους μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη.

Η ανάπτυξη της προσωπικότητας είναι η περιγραφή των σταδίων της ψυχοκοινωνικής και ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης του ατόμου από την γέννηση του και καθ’όλη την διάρκεια της ενήλικης ζωής του.

Τα οποία στάδια είναι τα εξής:

– Στοματικό στάδιο: είναι στον πρώτο χρόνο ζωής, ο θηλασμός ικανοποίει την ανάγκη για τροφή και ευχαρίστηση. Το νήπιο χρειάζεται την βασική φροντίδα αλλιώς μπορεί να αναπτυχθούν μετέπειτα αισθήματα απληστίας και λαιμαργίας. Οι στοματικές καθηλώσεις είναι αποτελέσματα της στέρησης της στοματικής ευχαρίστησης κατά την διάρκεια της βρεφονηπιακής ηλικίας. Τα μετέπειτα προβλήματα της προσωπικότητας μπορούν να περιλαμβάνουν την δυσπιστία προς τους άλλους την απόρριψη της αγάπης κάποιου, και τον φόβο ή την ανικανότητα για τη διαμόρφωση στενών σχέσεων.

– Πρωκτικό στάδιο: Ηλικίες 1-3, η πρωκτική ζώνη αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την διαμόρφωση της προσωπικότητας. Τα κύρια αναπτυξιακά θέματα περιλαμβάνουν την μάθηση της ανεξαρτησίας, την αποδοχή της προσωπικής δύναμης και την έκφραση των αρνητικών συναισθημάτων, όπως είναι η οργή και η επιθετικότητα. Οι μορφές της γονικής πειθαρχίας και των γονικών στάσεων έχουν σημαντικές συνέπειες για την μετέπειτα ανάπτυξη της προσωπικότητας του παιδιού.

– Φαλλικό στάδιο:Ηλικίες 3-6, οι βασικές συγκρούσεις επικεντρώνονται στις ασυνείδητες αιμομικτικές επιθυμίες που το παιδί αναπτύσσει για τον γονιό του αντίθετου φύλου και λόγω της απειλητικής τους φύσης καταπιέζονται. Το ανδρικό φαλλικό στάδιο, γνωστό ως οιδιπόδειο σύμπλεγμα, περιλαμβάνει την μητέρα ως αντικείμενο αγάπης του αγοριού. Το γυναικείο φαλλικό στάδιο γνωστό ως το σύμπλεγμα της Ηλέκτρας, περιλαμβάνει τους αγώνες του κοριτσιού για την αποδοχή και την αγάπη του πατέρα. Ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς αντιδρούν, στην αναδυομένη σεξουαλικότητα του παιδιού έχει τις συνέπειες του στις σεξουαλικές στάσεις και αισθήματα που θα αναπτύξει το παιδί.

– Το στάδιο της λανθάνουσας σεξουαλικότητας: Ηλικίες 6-12, η περίοδος αυτή είναι σχετικά ήρεμη. Τα σεξουαλικά ενδιαφέροντα αντικαθίστανται από τα ενδιαφέροντα για το σχολειό, για τους φίλους, για τα αθλήματα και για άλλες καινούργιες δραστηριότητες. Αυτή είναι μια περίοδος κοινωνικοποίησης καθώς το παιδί εξωτερικεύεται και δημιουργεί σχέσεις με άλλους.

*Αν κάποιο από τα προηγούμενα στάδιο δεν έχει επιτευχθεί σωστά, αυτός είναι ένας πιθανός λόγος για μια δύσκολη εφηβεία.

 

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ

Το άτομο αναπτύσσει μηχανισμούς άμυνας για να μπορέσει να ανταπεξέλθει σε περιπτώσεις δύσκολων και απειλητικών καταστάσεων.

Οι μηχανισμοί αυτοί είναι οι εξής:

Απώθηση Ο μηχανισμός αυτός επιτρέπει στο άτομο να απωθεί και να απομακρύνει επιλεκτικά από τη συνείδησή του αρνητικές και δυσάρεστες σκέψεις.

Εκλογίκευση Το άτομο εφευρίσκει και χρησιμοποιεί διάφορες δικαιολογίες για να ερμηνεύσει, να αποδείξει και να καταστήσει σωστές κάποιες λανθασμένες ή μη αποδεκτές πράξεις και συμπεριφορές του, προστατεύοντας με αυτόν τον τρόπο την αυτοεκτίμησή του.

Εξιδανίκευση Ο μηχανισμός αυτός δίνει τη δυνατότητα στο άτομο να μετατρέψει μια αρνητικά φορτισμένη κατάσταση ή πράξη (βία, θυμός) σε κάτι δημιουργικό, ευχάριστο και κυρίως κοινωνικά αποδεκτό.

Παλινδρόμηση Ο μηχανισμός αυτός εμφανίζεται όταν το άτομο δε λειτουργεί με τον τρόπο που αρμόζει η ηλικία του αλλά συμπεριφέρεται με τρόπο μικρότερης ηλικίας. Αυτό συνήθως έχει σκοπό την αποφυγή προβλημάτων και υποχρεώσεων ή την απόκτηση συμπάθειας από τρίτους.

Άρνηση Σε αυτήν την περίπτωση το άτομο αρνείται να αποδεχθεί την πραγματικότητα παρόλο που την γνωρίζει και την κατανοεί. Ο μηχανισμός αυτός λειτουργεί στην περίπτωση που ένα γεγονός προκαλεί στο άτομο αρνητικά και γενικότερα δυσάρεστα συναισθήματα.

Προβολή Το άτομο στην περίπτωση αυτή προσπαθεί να προστατεύσει το «εγώ» του (ego) κατηγορώντας ή αποδίδοντας στους άλλους μη αποδεκτές προσωπικές του επιθυμίες ή ορμές.

Μετάθεση Ο μηχανισμός αυτός βοηθά το άτομο να μετατοπίσει έντονες ενστικτώδεις ανάγκες του όπως η επιθετικότητα ή οι σεξουαλικές επιθυμίες, σε άλλα άτομα ή πράξεις που να είναι πιο ευνοϊκές και διαθέσιμες.

Ταύτιση Στόχος αυτού του μηχανισμού είναι η ενίσχυση του αισθήματος της προσωπικής αξίας του ατόμου. Έτσι, το άτομο αποδίδει στον εαυτό του χαρακτηριστικά που διαθέτουν άλλα άτομα ή ιδεολογίες που σέβεται και θαυμάζει.

Υπεραναπλήρωση Η υπεραναπλήρωση αναφέρεται στην αντιδραστική συμπεριφορά του ατόμου που μετατρέπει ένα συναίσθημά του ή μια συμπεριφορά στο άκρως αντίθετο προκειμένου να μη διαταραχθούν οι ισορροπίες του.

Ματαίωση Όταν το άτομο ακυρώνει μια πράξη ή μια επιθυμία του μετατρέποντας τες στο άκρως αντίθετο. Αυτό συμβαίνει όταν για παράδειγμα κάποιος παίρνει πίσω τον λόγο του.

ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ

Ανάμεσα στις διαχρονικές του θεωρίες και μελέτες, ο Σίγκμουντ Φρόυντ μελέτησε και για τη φύση του άγχους που τείνει να προκαλεί πολλές διαταραχές τόσο σωματικές όσο και ψυχολογικές.

Διέκρινε τρία είδη άγχους: το πραγματικό το νευρωτικό που προκύπτει όταν δεν εναρμονίζονται με επιτυχία το «εκείνο» και το «εγώ» το ηθικό άγχος που προκύπτει ως «απειλή» από το «υπερεγώ»

Ψυχανάλυση

Η ψυχανάλυση είναι μια θεωρία και μέθοδος θεραπείας η οποία, όπως μάλλον γνωρίζετε, ιδρύθηκε και αναπτύχθηκε από τον S.Freud (1856-1939). Βασίζεται στην παρατήρηση ότι συχνά οι άνθρωποι δεν έχουν συνειδητότητα των κινήτρων και παραμέτρων που καθορίζουν τις συγκινήσεις και συμπεριφορά τους. Αυτοί οι ασυνείδητοι παράγοντες δύνανται να συνιστούν την αιτία τόσο του stress όσο και ενός γενικότερου αισθήματος ανημπόριας, που εκφράζονται με την μορφή είτε αναγνωρίσιμων συμπτωμάτων, είτε διαταρακτικών χαρακτηριστικών προσωπικότητας, δυσχερειών στην έκβαση της εργασίας και των ερωτικών σχέσεων, διαταραχών στη διάθεση και την αυτοεκτίμηση.

«Ο ψυχαναλυτής θα πρέπει να είναι εντελώς ανέκφραστος προς τον ασθενή και -όπως ένας καθρέφτης- δεν θα πρέπει να δείχνει τίποτε άλλο πέρα από αυτό που του δείχνουν.”

Η ψυχαναλυτική διαδικασία επικεντρώνεται στους ελεύθερους συνειρμούς του αναλυόμενου, δηλαδή ο ασθενής καλείται να ομιλεί ελεύθερα χωρίς λογοκρισία για ό,τι του έρχεται στο νου, και ο αναλυτής τον ακούει και παρεμβαίνει σε μια ατμόσφαιρα διαλεκτικής (από το διαλέγομαι που σημαίνει διεξάγω συζήτηση).

Όπως ίσως έχετε υπόψη, στην αρχαιότητα με τη διαλεκτική εννοούσαν την τέχνη να φτάνει κανείς στην αλήθεια μέσω της σύγκρουσης αντιθέτων απόψεων. Αμφότεροι, ψυχαναλυτής και αναλυόμενος κάθονται σε δυό πολυθρόνες αντικριστά (face en face / face to face), αλλά στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η συχνότητα των συνεδριών υπερβαίνει τις δύο φορές εβδομαδιαίως ο αναλυόμενος δύναται, κατόπιν εκατέρωθεν συμφωνίας και εφόσον πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις, να ομιλεί ξαπλωμένος στο ντιβάνι οπότε ο αναλυτής τον ακούει καθισμένος πίσω του σε μια πολυθρόνα (κλασσική ψυχανάλυση).

Η έκβαση της διαδικασίας ερείδεται επί της ερμηνείας του συμβολικού νοήματος των λέξεων, των πράξεων και των φαντασιακών παραγώγων του αναλυομένου (ονειροπόληση, όνειρο, παραλήρημα κ.λπ.).

Πηγές

  • Ερνστ Φρόυντ, Λούσυ Φρόυντ, Ίλζε Γκρούμπριχ-Σημίτη, Σίγκμουντ Φρόυντ: Η ζωή του σε εικόνες και κείμενα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2006.
  • Peter Gay, Freud: A Life for Our Time (New York: W. W. Norton & Company, 1988)
  • Jerome Neu, The Cambridge Companion to Freud, Cambridge University Press, 1991.
  • Chemouni, Jacquy, «Το ζήτημα του σώματος στον Freud », Σύναψις, 4α (2006-2007), σσ. 60-69